Badania naukowe

Compliance jako narzędzie zapobiegania korupcji


Projekt finansowany ze środków NCN, realizowany od 11 stycznia 2017 r. do 10 stycznia 2020 r.



Informacje Ogólne


Korupcja jest jednym z czynników, które godzą w podwaliny wolnego rynku i we wspólne wartości leżące u podłoża współczesnych społeczeństw, prowadząc do destrukcji więzi społecznych. Obowiązek ścigania czynów korupcyjnych wynika nie tylko z prawa krajowego, ale i międzynarodowego (aktów prawnych ONZ, Rady Europy, OECD) oraz prawa Unii Europejskiej. Za czyny korupcyjne mogą odpowiadać zarówno osoby fizyczne, jak i osoby prawne, podmioty gospodarcze (w Polsce na podstawie ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary). Sama represja karna przestaje jednak być wydolnym narzędziem ograniczania korupcji. Relacja korupcyjna jest bowiem, z natury rzeczy, sekretna i dopóki obie strony czerpią z niej korzyści, dopóty nie mają powodu jej rewidować ani zrywać.

Powszechnie podnoszą się głosy, że ograniczeniu korupcji mogą bardziej efektywnie sprzyjać działania o charakterze prewencyjnym. Polegają one na budowaniu jasnych procedur decyzyjnych w sektorze publicznym i prywatnym, kształtowaniu zasad nawiązywania i prowadzenia relacji między przedstawicielami sektora prywatnego i publicznego, unikaniu uznaniowości przy podejmowaniu decyzji. Jednym ze znaczących elementów prewencji antykorupcyjnej na świecie stały się w ostatnich latach programy compliance, pozwalające – zwłaszcza podmiotom sektora prywatnego – unikać oskarżeń o korupcję dzięki wykazaniu, że wewnętrzne procedury antykorupcyjne były respektowane.

Programy compliance to wewnętrzne programy wdrażane przez podmioty gospodarcze w sektorze prywatnym, ale i coraz częściej podmioty sektora publicznego, mające na celu zapewnienie zgodności ich funkcjonowania z obowiązującym prawem, w tym prawem karnym (criminal compliance).

Jednocześnie budowanie programów compliance stanowi ważny element procesów globalizacyjnych w sferze normatywnej. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat na świecie zachodziły wyjątkowo intensywne i daleko idące zmiany w strukturze i relacjach społecznych, technice, kulturze. Proces tych zmian, które zbiorczo nazywa się globalizacją, dotyczy coraz liczniejszych, jeśli nie wszystkich sfer życia gospodarczego, politycznego i społecznego.

Wydaje się, że najbardziej intensywne procesy globalizacyjne przebiegają w sferze gospodarczej, gdzie ukierunkowane są na tworzenie światowego systemu gospodarczego, w którego ustanowieniu zasadniczą rolę odgrywają korporacje transnarodowe (podmioty gospodarcze działające w wielu krajach), które niejednokrotnie zatrudniają od kilku do kilkuset tysięcy pracowników na całym świecie, obywateli różnych państw. Korporacje transnarodowe kształtują w dużej mierze faktyczny przebieg procesów globalizacyjnych. Odpowiadają one jednak, jako osoby prawne, za naruszenia prawa, w tym naruszenia polegające na połączeniu przestępstwa. Odpowiedzialność ta wynika z przepisów prawa krajowego i zalecana jest w licznych wiążących instrumentach międzynarodowych i unijnych. Aby bronić się przed tą odpowiedzialnością, wielkie podmioty gospodarcze, takie jak korporacje prowadzące interesy na skalę międzynarodową (zwłaszcza amerykańskie), rozpoczęły wdrażanie wewnętrznych programów mających na celu zapewnienie zgodności ich funkcjonowania z obowiązującym prawem. Programy te nazywa się programami compliance.

Programy compliance wpisują się w coraz szerszy trend autoregulacji osób prawnych, polegającej na przyjmowaniu reguł postępowania odnoszących się do różnych sfer prowadzonych interesów (promujących wartości etyczne w biznesie – business ethics czy społeczną aktywność biznesu – corporate social responsibility).

Programy compliance merytorycznie dotyczą różnych sfer, ale mają dwie zasadnicze cechy wspólne. Po pierwsze, mają one na celu zapewnienie działania pracowników danej korporacji w sposób zgodny z prawem oraz ze standardami i kulturą określoną przez tę korporację. Prowadzi to do wniosku, że zachowania pracowników korporacji transnarodowych są kształtowane przez przepisy prawnie wiążące (prawo stanowione – hard law, krajowe, międzynarodowe i Unii Europejskiej), przepisy prawnie niewiążące (soft law, które nie jest prawem w klasycznym, pozytywistycznym ujęciu, ale niewątpliwie tworzy system normatywny, stanowiąc jeden z transnarodowych poziomów regulacji i przyczyniając się do rozwoju pluralizmu prawnego na świecie) oraz reguły, standardy i kulturę organizacyjną, które nie zostały określone w przepisach prawa. Wszystkie te warstwy normatywne są na równi objęte programami compliance.

Po drugie, programy compliance mają charakter prewencyjny, ich długofalowym celem z punktu widzenia prawnego jest bowiem uniknięcie przez dany podmiot gospodarczy odpowiedzialności za naruszenie prawa (przestępstwo) dzięki wykazaniu, że określone zachowanie osoby fizycznej wypływało jedynie z jej wewnętrznych pobudek, a nie stanowiło elementu polityki podmiotu gospodarczego jako całości. Punktem wyjścia dla badań podjętych w projekcie jest hipoteza badawcza, która głosi, że wraz z postępem globalizacji i ekspansją korporacji transnarodowych te wewnętrzne normy postępowania, przyjmowane przez podmioty prywatne jako programy compliance, stają się obowiązującymi regułami postępowania dla coraz większej liczby ludzi na świecie, tworząc nową sferę regulacji, zespół norm uzupełniający tradycyjne systemy normatywne, takie jak prawo stanowione. Ta nowa sfera regulacji z punktu widzenia nauki prawa porównawczego przyczynia się do rozwoju pluralizmu prawnego, z punktu widzenia prawa karnego zaś – staje się istotnym narzędziem prewencji karnej.

Druga hipoteza badawcza dotyczy natomiast skuteczności programów compliance w zapobieganiu przestępstwom, w tym zwłaszcza korupcji. Polityka compliance upowszechnia się wśród coraz większej liczby podmiotów gospodarczych, nie tylko w sektorze prywatnym, skąd się wywodzi, ale i w sektorze publicznym. Także i publiczne jednostki gospodarcze uznają ją bowiem, jak się wydaje, za dobry instrument kształtowania zachowań pracowników i wewnętrznej struktury organizacyjnej, pozwalający na unikanie niepożądanych skutków zachowań karalnych. Proces upowszechniania programów compliance i wzrost znaczenia prewencji antykorupcyjnej ma charakter uniwersalny, zachodzi bowiem zarówno na świecie, jak i w Polsce.

Projekt ma zatem na celu ukazanie compliance jako nowego zjawiska normatywnego in statu nascendi oraz wykazanie jego roli jako istotnego narzędzia w zapobieganiu korupcji, a także sformułowanie wytycznych co do budowania skutecznych i zgodnych z polskim prawem antykorupcyjnym programów compliance przez polskie podmioty gospodarcze i podmioty administracji publicznej.


Cele projektu


Badania


Znaczenie badań dla otoczenia społeczno-gospodarczego


Kierownik

dr hab. Celina Nowak, prof. INP PAN

Zespół:

dr Robert Lizak

Publikacje:

C. Nowak, Compliance policy as a manifestation of legal pluralism, „Studia Prawnicze” 2018, nr 3 (215), s. 89–102 , doi 10.5281/zenodo.2544984


R. Lizak, S. Skuza, Regulations and Corporate Governance Principles Strengthening the Effectiveness of Internal Control, Compliance and Audit in the Capital Group, „Financial Law Review” 2018, nr 12 (4), s. 51-63, doi 10.4467/22996834FLR.18.021.10002.


R. Lizak, S. Skuza, The Issue of Impartiality of the Police in the Context of the Possibility of Financing its Tasks by Local Government Authorities, w: The Challenges of Local Government Financing in hhe Light of European Union Regional Policy. Conference Proceedings, red. P. Mrkývka, J. Gliniecka, E. Tomášková, E. Juchniewicz, T. Sowiński, M. Radvan, Brno 2018, s. 263-273, doi 10.5817/CZ.MUNI.P210-9087-2018.